Waar hebben we het eigenlijk over als we het over “waarden” hebben?

“Het zijn toch wel vrije en abstracte concepten”, stelt Tim. “Waarden zijn morele principes die gedrag en attitudes aansturen. Daarmee zijn waarden dus anders dan opvattingen of voorkeuren. Waar voorkeuren gaan over specifieke keuzes – wel of geen windmolen, wel of geen uitbreiding van de EU – liggen waarden daaronder. Ze vormen het fundament waarop die keuzes worden afgewogen.” Volgens Tim bestaat over dit onderscheid veel verwarring, vooral in het politieke debat. Hij noemt Europa als voorbeeld. “Nederlanders zijn over het algemeen positief over de Europese Unie. Dat is een waarde, namelijk steun voor Europese samenwerking. Maar zodra de vraag concreter wordt – moet de EU verder uitbreiden? – neemt de steun af. Dan zijn mensen ineens veel terughoudender.” Toch is dat geen tegenstelling, maar het verschil tussen een onderliggende waarde en een beleidsvoorkeur. Hetzelfde zie je bij klimaatbeleid. “Best veel mensen zijn duurzaam en ecologisch georiënteerd en vinden het belangrijk dat er iets gebeurt tegen klimaatverandering. Maar zodra een windmolenpark in de buurt dreigt te komen, verandert de afweging. Dan gaat het ineens over de vraag wat dat doet met de waarde van mijn huis.” Tim legt uit dat deze reactie weinig zegt over iemands waarden, die kunnen namelijk alsnog ecologisch en duurzaam zijn. Veel meer zegt het over een voorkeur voor behoudingsgezindheid.

Waarom is dat onderscheid [tussen waarden en voorkeuren] belangrijk?

“Nou, waarden bepalen wat er wordt neergezet in de samenleving”, zegt Tim. “Ze fungeren als normatieve ankerpunten: ze geven richting aan beleid, instituties en politieke keuzes. Soms kan er een gat zitten tussen wat beleid doet en de waarde van de bevolking. Op zo’n moment is het belangrijk dat beleid normatief richting geeft, bijvoorbeeld om te voorkomen dat een samenleving afdrijft naar antidemocratische voorkeuren.”

Tim wijst erop dat beleid op termijn ook waarden kan veranderen. “Kijk bijvoorbeeld naar de introductie van het huwelijk voor partners van gelijk geslacht. Uit onderzoek blijkt dat in een aantal landen waar dat werd ingevoerd, de bevolking op termijn progressiever is geworden.” Een ander voorbeeld is migratie. “We weten dat niet iedereen in Nederland positief tegenover migranten staat. Toch zijn gelijkheid en gelijke behandeling kernwaarden waar Nederland zich in de grondwet aan verbindt. Dan moet je dat ankerpunt als overheid ook gewoon durven uitzetten, ook al weet je dat een deel van de bevolking daar net een andere opvatting over heeft. Beleid moet richting geven.” Dat betekent niet dat zorgen onder de bevolking genegeerd moeten worden, stelt Tim, integendeel. Beleid werkt alleen als het wordt ondersteund met ander beleid waar mensen in worden meegenomen. Denk aan voldoende woningen, werkgelegenheid en eerlijke spreiding. Zulke maatregelen kunnen negatieve sentimenten onder de bevolking dempen, stelt Tim. Maar daarbij mag het normatieve uitgangspunt, de waarde ‘gelijkheid’, niet losgelaten worden.

De Europese Unie noemt zichzelf een gemeenschap van waarden, is dat terecht?

“Dat is niet onterecht, vind ik. Ik denk dat er in Europa een gemeenschappelijke basis van waarden is. Het is moeilijk om te spreken van één Europese waarden-eenheid en natuurlijk zijn er onderlinge verschillen aan te wijzen, maar er is simpelweg veel meer dat Europese landen gemeenschappelijk hebben. Daarom denk ik dat er wel een bepaalde gedeelde ondergrens is binnen Europa, zeker in vergelijking met andere werelddelen. Die ondergrens van waarden moet bewaakt worden.” Als meest gemeenschappelijke waarde noemt Tim solidariteit. “De zorg voor anderen, hoe we omgaan met belastingen en herverdeling, die geïnstitutionaliseerde vorm van solidariteit, is echt onderscheidend van andere werelddelen." Via herverdeling zorgen samenlevingen ervoor dat mensen die het beter hebben bijdragen aan mensen die het minder goed hebben. “Dat principe van solidariteit is diep verankerd. Het is iets waar Europa trots op mag zijn.” Maar ook op het gebied van inclusiviteit, gelijke behandeling, democratie en scheiding der machten doet Europa het behoorlijk goed, stelt Tim. 

Worden Europese waarden zichtbaarder nu geopolitieke onzekerheid toeneemt?

“Je ziet dat er tegenwoordig veel meer gepraat wordt over waarden dan vroeger. Als je kijkt naar hoe Ursula von der Leyen spreekt richting Oekraïne of over hoe Hongarije omgaat met minderheden. Daar worden door de Europese Unie wel duidelijke grenzen van wat acceptabel is aangegeven.” Volgens Tim zorgt de externe dreiging ervoor dat Europa zich meer bewust wordt van zichzelf. “We worden geconfronteerd met wie we zijn en waar onze grenzen liggen.” De oorlog in Oekraïne, spanningen binnen de EU en ontwikkelingen in de Verenigde Staten spelen daarin een grote rol. “Trump vormt een uitdaging voor Europa”, stelt Tim. “Europa kan minder vanzelfsprekend leunen op bondgenoten en is meer op zichzelf aangewezen. Juist daardoor wordt de vraag urgenter: wat bindt ons eigenlijk?’’