Wie bepaalt de toekomst van AI?
Verslag ‘Reclaiming AI for Democracy’
26 oktober 2026
De redactie
AI is overal. De technologie belooft kansen voor samenleving en de democratie, maar wie bepaalt hoe we die technologie inzetten? Tijdens de avond Reclaiming AI for Democracy in Amsterdam gingen vier panelleden in gesprek over Europese onafhankelijkheid, de macht van techbedrijven en de vraag hoe we als samenleving weer richting geven aan technologische ontwikkelingen in plaats van andersom.
Een gemeente die AI inzet om kosten te besparen, een bedrijf dat een nieuw model lanceert of een datacenter dat ruimte en energie vraagt: achter elke toepassing zitten keuzes. Wie maakt die? En hoeveel hebben we daar als samenleving over te zeggen? Daarover organiseerden we op woensdag 14 oktober een panelgesprek met VoltThere, de buitenlandstichting van Volt Nederland, en The Greens/EFA. De avond stond ook in het teken van het vijfjarig bestaan van VoltThere.
Aanleiding was ons rapport Keeping democracy in the race. Directeur Berrie van der Molen opende de avond met de centrale boodschap van het rapport: AI kan burgerparticipatie versterken, maar dat vraagt om kennis, transparantie, duidelijke regels en aandacht voor publieke waarden. Hoe zorgen we dat de technologie de democratie vooruit helpt? Onder leiding van moderator Alexandre Ferreira Gomes gingen Marleen Stikker, Hans Pinckaers, Robin Twickler en Reinier van Lanschot hierover in gesprek.
Zelf aan het stuur
Volgens Marleen Stikker, oprichter van Waag Futurelab, zijn we de zeggenschap over AI kwijtgeraakt. We laten ons door technologie vormen, terwijl we zelf zouden moeten bepalen welke kant we op willen. Haar pleidooi: bouw een publieke digitale infrastructuur, met een stevig fundament en duidelijke grenzen. Steeds de eerste willen zijn met nieuwe technologie gaat volgens haar ten koste van de kwaliteit. Het tempo moet dus omlaag.
Maar kunnen we ons dat veroorloven? AI-wetenschapper Hans Pinckaers, werkzaam bij HostYouAI en gericht op soevereine AI in Europa, wijst erop dat Europa al achterloopt. Verder terrein verliezen maakt ons juist afhankelijker. Een route die in dit debat vaak wordt genoemd om controle terug te winnen, is het zelf hosten van AI-modellen binnen Europa.
Daar zit meteen een spanning in het gesprek. Europa moet aan de slag, vindt ook Marleen. Maar waarmee? En onder welke voorwaarden? Snel handelen vraagt ook om keuzes over de technologie die we willen ontwikkelen en gebruiken.
Gemeentelijke AI plannen
Die keuzes spelen ook dicht bij huis. Robin Twickler, fractievoorzitter en gemeenteraadslid voor Volt in Groningen, vertelt over de AI-visie van haar gemeente. Een goede zaak dat die er is, vindt ze, maar de nadruk op efficiënter werken en kosten besparen roept vragen op.
Want hoeveel weten gemeenten eigenlijk van de systemen die ze willen inzetten? Volgens Robin schiet die kennis tekort. AI maakt fouten, en wie onvoldoende begrijpt hoe een toepassing werkt, kan ook moeilijk beoordelen waarvoor die geschikt is. Een gemeentelijke visie moet daarom verder gaan dan de belofte van tijdwinst.
Europese tech, Europese zeggenschap?
Ook op Europees niveau wordt aan meer onafhankelijkheid gewerkt. Europarlementariër Reinier van Lanschot vertelt over zijn werk aan de Cloud en AI Development Act. Europa moet volgens hem zelf technologie kunnen ontwikkelen en opschalen. Juist door geopolitieke spanningen wordt een eigen digitaal ecosysteem steeds urgenter.
Marleen stelt daar een scherpe vraag over: wat winnen we met Europese investeringen als succesvolle bedrijven vervolgens door buitenlandse techreuzen worden opgekocht? Ofwel, hoe houden we de opgebouwde kennis en capaciteit hier? Reinier erkent het probleem, maar geeft aan dat dit lastig binnen de huidige wetgeving te ondervangen is.
Bovendien heeft een eigen digitaal ecosysteem gevolgen voor de plek waar we wonen. Datacenters vragen energie, geld en ruimte. Hans benadrukt dat Europa die infrastructuur nodig heeft om minder afhankelijk te worden. Marleen wijst op de maatschappelijke gevolgen en het gebrek aan grip dat mensen ervaren. Reinier ziet mogelijkheden in Europese samenwerking: niet ieder land hoeft alles zelf te bouwen. Maar de vraag blijft wie de capaciteit krijgt en wie de lasten draagt.
Wie is verantwoordelijk als het misgaat?
Tijdens de vragenronde verschuift het gesprek naar AI die zich anders gedraagt dan ontwikkelaars of gebruikers bedoelen. Kunnen bedrijven zich dan achter hun eigen technologie verschuilen? Marleen en Reinier benadrukken dat technologiebedrijven verantwoordelijk moeten blijven voor de gevolgen van hun producten. Bedrijven kunnen problemen niet zomaar afschuiven op de AI zelf, want zij hebben de modellen immers ontwikkeld en getraind. “Waarom komen ze hiermee weg?”, vraagt Robin.
Hans wijst op de grenzen van voorspelbaarheid: complexe modellen kunnen zich onverwacht gedragen en ook kwaadwillende gebruikers kunnen schade aanrichten. Voor Robin is dat reden om kritisch te kijken naar de toelating van AI-toepassingen. Medicijnen testen we immers ook voordat we ze op grote schaal gebruiken.
En wie bepaalt welke waarden een model meekrijgt? Volgens Robin moet het ontwikkelproces zelf democratischer worden. Anders beslist een kleine groep welke waarden de technologie weerspiegelt en hoe het wordt ingezet. Hans benadrukt dat ethiek niet wiskundig te garanderen is in een AI-model. Ontwikkelaars kunnen wel vooringenomenheid proberen te beperken, bijvoorbeeld door diverse trainingsdata te gebruiken en modellen te testen op mogelijke vertekeningen.
Alhoewel het een hoopvolle ontwikkeling in de goede richting is, is meer Europese AI dus nog geen garantie voor meer democratische zeggenschap. Daarvoor moeten we ook bepalen wie technologie ontwikkelt, wie daarover beslist en wie verantwoordelijkheid draagt. De toekomst van AI vraagt om een samenleving die zelf aan het stuur zit.
Meer
Rapport
‘Keeping Democracy in the Race’
Hoe opkomende technologie de democratie kan versterken.
Achtergrondartikel