Voorbij het eigen belang
De derde Overmorgenlezing
5 november 2026
De redactie
Een samenleving waarin we rekening houden met elkaar. Dat klinkt goed. Maar wat vraagt dat van ons wanneer belangen botsen? Tijdens de derde Overmorgenlezing onderzocht hoogleraar politieke geschiedenis Annelien de Dijn de plek van het algemeen belang in onze democratie. Vervolgens ging ze met onafhankelijk onderzoeker Sahar Noor, Emma van Straten, bestuurslid internationale inspraak bij de Nationale Jeugdraad, en Tessa Beeloo, fractievoorzitter van Volt Zuid-Holland, in gesprek over solidariteit, ongelijke invloed en de belangen van toekomstige generaties.
Een politieke keuze die voor jou goed uitpakt, kan voor iemand anders nadelig zijn. Hoe bepaal je dan wat rechtvaardig is? En wie wordt bij die afweging gehoord? Onder het thema ‘Voorbij het eigen belang’ stond de vraag hoe we vanuit andermans belang naar de samenleving kunnen kijken centraal.
Wat is het algemeen belang?
Met haar lezing brengt Annelien de Dijn de aanwezigen terug de collegebanken in. Ze bespreekt verschillende manieren om naar het algemeen belang te kijken. Is het de gemene deler tussen individuele belangen? Of gaat het om het grootste welzijn voor de meerderheid?
Beide antwoorden roepen nieuwe vragen op. Vanuit een liberaal perspectief kan het algemeen belang worden gezocht in de gemene deler tussen individuele belangen. Maar wat gebeurt er wanneer prikkels het nastreven van het eigen belang aantrekkelijker maken dan het zoeken naar gezamenlijke oplossingen? Het vormen van beleid dat de gemeenschap dient, wordt dan moeilijk.
Ook een utilitaristische benadering, waarin het belang van de meerderheid zwaar weegt, biedt geen sluitend antwoord. Dat kan uitlopen op een tirannie van de meerderheid, waarbij minderheden structureel het onderspit delven. Onderhandelen en compromissen sluiten lossen dat evenmin vanzelf op: ook binnen het poldermodel bepalen machtsposities wie aan tafel zit en wiens belangen doorklinken.
Annelien introduceert daarom de solidariteitstest. Bij elk beleidsvoorstel moeten burgers en beleidsmakers zich afvragen: ‘Wat zou ik hiervan vinden als ik in de schoenen stond van een willekeurige andere medeburger? Zou ik dit beleid dan ook te rechtvaardigen vinden? Of zou ik een legitieme reden tot klagen hebben?’ Het uitgangspunt is dat we de wensen en belangen van onze medeburgers even zwaar laten wegen als die van onszelf. Dat betekent niet dat niemand nadeel mag ondervinden van een besluit, maar dat de argumenten waarmee we dat besluit verdedigen deze test moeten kunnen doorstaan. Het is een directe oproep aan bestuur en politiek om verder te kijken dan de belangen die zich het luidst laten horen.
Dat vraagt om oefening en een andere invulling van burgerschap. Burgers worden steeds vaker als klanten benaderd, terwijl een democratische samenleving om actieve deelname vraagt. Sterke instituties zijn daarbij essentieel, maar ook burgers moeten een democratisch ethos ontwikkelen: de bereidheid om te luisteren, deel te nemen en verantwoordelijkheid te dragen voor het geheel.
De zaal onderhandelt
Hoe lastig dat kan zijn, laat het theatergezelschap Illustere Figuren het publiek zelf ervaren. De zaal wordt verdeeld in groepen, die allemaal een ander standpunt vertegenwoordigen. Kaartjes bepalen de toon waarop elk individu binnen de groep moet onderhandelen: samenwerken of alles of niets.
De voorgestelde manieren om tot een besluit te komen wisselen elkaar af. Steen-papier-schaar, vechten of een afgevaardigde laten bepalen: wat vindt de zaal eigenlijk een aanvaardbare manier om te beslissen? Of je een uitkomst kunt aanvaarden, hangt wellicht ook af van de vraag of je hebt kunnen meepraten en of anderen naar je hebben geluisterd. De chaotische race tegen de klok om tot een gezamenlijk besluit te komen waar het publiek in wordt gestort, schudt in ieder geval iedereen in de collegebanken ruw wakker.
Solidariteit, een privilege
In het panelgesprek, onder leiding van moderator Yasmina Aboutaleb, stelt Sahar Noor direct een scherpe vraag bij de oproep tot solidariteit. Waarom zou je rekening blijven houden met anderen wanneer je ervaart dat zij jouw belangen niet meewegen? Bovendien richt empathie zich vaak gemakkelijker op mensen die op ons lijken.
Daarbij maakt het nogal verschil vanuit welke positie je solidair probeert te zijn. Wie tot de meerderheid behoort, kan andere gevolgen ondervinden van een conflict dan iemand die tot een minderheid behoort. En wie moeite heeft om rond te komen, heeft minder ruimte om zich met de belangen van anderen bezig te houden. Verder kijken dan je eigen belang is daarmee ook een privilege, benadrukt Sahar.
Annelien erkent dat empathie en solidariteit niet vanzelfsprekend zijn. Maar als we solidariteit als samenleving deels hebben afgeleerd, kunnen we die ook weer aanleren. Je verplaatsen in een ander vraagt oefening. Het gesprek over het algemeen belang kan daarbij helpen.
Ze verwijst naar discussies over het homohuwelijk en Zwarte Piet. Wie een standpunt vanuit het algemeen belang moet verdedigen, moet ook uitleggen wat dat standpunt betekent voor mensen die erdoor worden uitgesloten of benadeeld. Alleen verwijzen naar wat de meerderheid wil, is dan onvoldoende.
De mens achter de politiek
Tessa erkent het belang van contact vanuit haar eigen ervaringen in de provinciale politiek. Door mensen uit andere partijen persoonlijk te leren kennen, komt ze vaak verder. Een partij is meer dan een kleur, het maakt ook uit wie er namens die partij aan tafel zit.
Dat contact neemt politieke verschillen niet weg. Tessa beschrijft hoe lastig het is om afstand te houden tot een partij met anti-rechtsstatelijke ideeën en tegelijkertijd inhoudelijk naar voorstellen te blijven kijken. Ook wanneer samenwerking moeilijk is, probeert ze achter de schermen in gesprek te blijven.
Emma van Straten wees op een beperking van die persoonlijke benadering. Via je relaties bereik je veel mensen ook niet. Hoe zorg je dat de belangen van mensen buiten politieke netwerken toch meetellen? Tessa herkende dat probleem. Mensen met tijd en geld weten de politiek gemakkelijker te vinden en krijgen eerder aandacht dan groepen die deze toegang missen. Voorbij het eigen belang kijken vraagt dus ook om actief zoeken naar de stemmen die ontbreken.
Toekomstige generaties en de lange termijn
Emma trekt die vraag door naar toekomstige generaties. Hoe passen we deze test toe op mensen die nog niet geboren zijn? Zij ondervinden straks de gevolgen van besluiten, maar kunnen nu niet meepraten.
Daar ligt een onbeantwoorde vraag. De solidariteitstest geeft bestuurders en politici een richting, maar hoe gebruik je die concreet? Welke perspectieven betrek je, hoe weeg je botsende belangen en wie vertegenwoordigt de mensen die niet aan tafel kunnen zitten?
Annelien noemt bovendien dat particuliere belangen te veel voorrang kunnen krijgen, bijvoorbeeld wanneer mensen met veel geld via grote donaties invloed uitoefenen op politieke partijen. Het vraagt om een democratie waarin ook burgers zonder diepe zakken of toegang tot politieke achterkamers worden gehoord en hun belangen even zwaar meewegen.
Anne Stalinski tekende de hele avond mee en legde de gesprekken op kleurrijke wijze met veel humor vast. Zoals in deze tekening: als we allemaal één persoon verder denken, komen we samen misschien al een stukje dichter bij het algemeen belang.
Meer
Verslag
Verslag van de Overmorgen-lezing door Arend-Jan Boekestijn
Verslag